από το βιβλίο του Οικονόμου Σπύρου Τάξη
“Συνοπτική Ιστορία και Τοπογραφία της Λέσβου”
Λίγες ψηφίδες της ιστορίας του χωριού μας από το παραπάνω βιβλίο.
Αρχαιολογικά: Στον άγιο Φωκά υπάρχουν αρχαιότητες (ερείπια αρχαίου ναού και επιγραφή “ΔΙΟΝΥΣΩ ΤΩ ΒΑΚΧΩ”) και λείψανα λιθόκτιστου λιμένα αρχαίας εποχής, τα οποία σώζονται καλά (ικανά, κατά τον συγγραφέα)
Στην περιοχή Πηγαδούλι “πλείστα όσα καθ΄εκάστην ανακαλύπτονται αρχαίας εποχής λείψανα , άτινα αναγκάζουσιν ημάς να πιστεύσωμεν και να παραδεχθώμεν τα υπό τινων λεγόμενα ότι υπήρξε ποτέ πόλις αυτόθι Βρίσα καλουμένη. Αναφέρει στη δυνέχεια ότι σε κάποιο σπίτι υπάρχει ορθογώνιο μάρμαρο με τις λέξεις “ΣΤΡΑΤΟΝΙΚΗ ΧΡΗΣΤΗ ΧΑΙΡΕ” και καταλήγει: η υπόθεσις αυτή χρήζει μελέτης και εξερευνήσεως εκ μέρους των αρμοδίων εις το μέλλον.
Ο Παλιόπυργος με πλάτος 14 μέτρα χτισμένος με πελεκημένη ντόπια πέτρα στον οποίο μέχρι πριν λίγων ετών (από το 1909) υπήρχε “οπλή ίππου, ον το ηγεμονικόν σύμβολον των Γατελούζων””
Παραγόμενα προϊόντα: Η Βρίσα αναφέρεται μέσα στα 5-6 χωριά του νησιού με σημαντική παραγωγή σύκων (1000 στατήρες ετησίως). Επίσης παράγονταν κυρίως λάδι, γεννήματα, και γλυκάνισο.
Βιομηχανία: Είχε δύο ατμοκίνητα ελαιοτριβεία.
Συγκοινωνιακά: (Εδώ αξίζει τον κόπο πιστής-κατά το δυνατόν- αντιγραφής του κειμένου) ” … εν ω αφετέρου νέα και συντομωτάτη τρίωρος μόλις αμαξιτή οδός, κατασκευάζεται νυν από τινος εν Πλωμαρίω και Πολιχνίτω, μέλλουσα να συνδέση την πόλιν του Ποταμού μετά της Βρισσιάς και του Πολιχνίτου, και αναπτύξη ούτω εμπορικώς τε και κοινωνικώς, τα δύο μεγάλα ταύτα της νήσου διαμερίσματα…” Σημείωση: ο δρόμος είχε αρχίσει να κατασκευάζεται και θα είχε μήκος 15 χιλιομέτρων (σε μία ώρα με τα πόδια διανύεται -σύμφωνα με τον συγγραφέα απόσταση 5 χιλιομέτρων). Πριν από 116 χρόνια!!!
Κοινωνικά: 1. Είχε 480 οικογένειες.
Είχε Σχολείο Αρρένων “άνωθεν της κωμοπόλεως καλώς επί ωραίας τοποθεσία οικοδομηθέν το 1902” και “παρθεναγωγείον εντός της κωμοπόλεως κείμενον” (Παρθεναγωγεία είχαν 28 χωριά του νησιού)
Είχε 3 επιστήμονας γιατρούς και φαρμακείο.
Πρν από 116 χρόνια(!!!), τουτέστιν επί Τουρκοκρατίας, όταν στη θέση του Περιφερειάρχη Β. Αιγαίου και ειδικά της Λέσβου, ήταν- νομίζω- διορισμένος από τον Σουλτάνο ο Πασάς, Διοικητής στη Λέσβο ο Φαχρή- Μπέης, ο οποίος με ” κασμάδες, βαρειές και δυναμίτιδα άνοιξε 45 χιλμ. αμαξιτών (αμαξωτών) δρόμων, όπως τους Μτιλήνη-Πολιχνίτο, Καλλονή(Αχυρώνα) -Πέτρα- Μόλυβο, της Θερμής και του Περάματος κ ά” Και ξεκίνησε ν΄ανοίξει και τον ΠΑΡΑΛΙΑΚΌ ΔΡΌΜΟ από τα Βατερά μέχρι το Πλωμάρι( Ποταμό)!
Ας ερωτηθούν, λοιπόν, και οι νυν …”Πασάδες” Λέσβου ποιον… αιώνα σκοπεύουν να εντάξουν- στα κοσμογονικά τους σχέδια, τα οποία- προεκλογικά- διαλαλούν στους “απελευθερωμένους” Έλληνες υπηκόους, Πλωμαρίτες, Βατεριανούς, Βρισαγώτες και Πολιχνιάτες, την κατασκευή του παραλιακού δρόμου των 15 χιλιομ. ΠΛΩΜΑΡΊΟΥ- ΒΑΤΕΡΩΝ;;;;;;;;;;