Τα αρχαιοπρεπή γυναικεία ονόματα στη Βρίσα

Τελευταία στο καφενείο γίνονται συζητήσεις σχετικά με τον πλούτο των γυναικείων ονομάτων στη Βρίσα των τελευταίων δεκαετιών. Τότε που ο πληθυσμός του χωριού ήταν υπερδιπλάσιος του σημερινού.

Ως συμβολή στη συζήτηση αυτή παραθέτω το παρακάτω άρθρο που δημοσιεύτηκε στο τεύχος 64 (μήνες Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2017) του περιοδικού της “Λεσβιακής Παροικίας”, “ΑΙΟΛΙΔΑ”, που είχε αφιερωθεί στην μόλις τότε κατεστραμμένη Βρίσα.

Νικέλλη Στρατή

Η Βρίσα είναι ένα χωριό της νότιας Λέσβου με μακραίωνη ιστορία. Το ίχνος της στους χάρτες φιγουράρει εδώ και χιλιάδες χρόνια, μετακινούμενο μεν μέσα σε μια μικρή γεωγραφική περιοχή αλλά συνοδευόμενο πάντα –ηχητικά τουλάχιστον- αναλλοίωτα με το όνομα Βρίσα.

Κάθε τόπος διατηρεί ζωντανά –άλλος σε μεγαλύτερο και άλλος σε μικρότερο βαθμό- σημαντικά στοιχεία από τα έθιμα, τις παραδόσεις, τη θρησκεία και τη γλώσσα, με τα οποία συνοδοιπόρησε στον ιστορικό χρόνο, συνδέοντας άρρηκτα το παρόν με τις ρίζες του ή με κορυφαίες φάσεις της πορείας του.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα στοιχεία της ντοπιολαλιάς: «τι ποίτσεις» από το «τι εποίησες» ή  «ένα χλιαρ» από το «ένα κοχλιάριον»

Στη Βρίσα ένας ισχυρός σύνδεσμος του παρόντος (των τελευταίων 50 χρόνων) με το παρελθόν είναι τα ονόματα των κατοίκων της και ιδιαίτερα τα γυναικεία. Είναι αξιοθαύμαστη η συχνότητα  αρχαιοελληνικών ονομάτων καθώς κάποιος διασχίζοντας έναν έστω δρόμο του χωριού αναζητά τα γυναικεία ονόματα των τελευταίων δεκαετιών σε κάθε σπίτι. Να σημειωθεί δε ότι μέχρι τις τελευταίες δεκαετίες επειδή αφενός οι γάμοι γίνονταν στη συντριπτική τους πλειονότητα ανάμεσα σε κατοίκους του ίδιου του χωριού και αφετέρου η ονοματοδοσία των παιδιών ακολουθούσε τον άγραφο κανόνα «απ’ τον παππού στον εγγονό κι απ’ τη γιαγιά στην εγγονή» τα ονόματα αυτά ανακυκλώνονταν.

Έτσι (για να αναφερθούμε μονάχα στα γυναικεία ονόματα) εκτός απ’ τα συνηθισμένα ονόματα των θεών Αφροδίτη και Δήμητρα και της κόρης της Περσεφόνης, που συναντιούνται πολλαπλά,   έχουμε τη νύμφη Ευρυδίκη, τις χάριτες Αγλαΐα και Ευφροσύνη, τις μούσες Καλλιόπη, Μελπομένη και Ουρανία, τη σειρήνα Θελξιόπη, την ποιήτρια Σαπφώ, τη δαναΐδα Θεανώ, την αμαζόνα Αντιόπη, την τιτάνα Θέμιδα, την πλειάδα Μερόπη, τη βασίλισσα Πηνελόπη, τις κόρες βασιλέων και ιερέων Αριάδνης και Βρισηίδας, τη μητέρα του ημίθεου Ηρακλή Αλκμήνη, την εταίρα Ασπασία αλλά και τις Αβροκόμη, Αρετή, Ελεονώρα, Περμαθία, Μελισσινή  και Μυρτώ με τις αρχαιοελληνικές ρίζες τους να ακούγονται ταυτόχρονα στους δρόμους του χωριού.

Από κοντά και ονόματα με λατινική ή ρωμαϊκή προέλευση όπως Θέκλα, Όλγα, Κλεοπάτρα, Κορνηλία, Λουκία, Πουλχερία.

Η Φραγκοκρατία του Γενουατών άφησε στο πλούσιο ονοματικό χρωματολόγιο του μικρού χωριού τη Φραγκούλα και στην πιο σύγχρονη γενιά Φραντζέσκα.  Δεν έλειψε και το χνάρι της τούρκικης επαφής με το χαρακτηριστικό Σουλτάνα αλλά και το ξενόφερτο Βικτώρια.

Παρατηρούμε ότι ονόματα με πολύ χαμηλή αντιπροσωπευτικότητα σε πανελλήνια κλίμακα όπως Αντιόπη (με σειρά 314 ανάμεσα στα γυναικεία ονόματα σύμφωνα με αρκετά έγκυρη μελέτη δημοσιευμένη στο διαδίκτυο), Ελεονώρα (354), Σαπφώ (400), Θέκλα (423), Πουλχερία 434, Θελξιόπη (461), Θέμις (462) και Βρισηίδα, Αβροκόμη, Βλουτίνη, Περμαθία και Μελισσινή που δεν αναφέρονται καθόλου ανάμεσα στα 1000 και πλέον πιο διαδεδομένα ελληνικά ονόματα ακούγονται σχεδόν ταυτόχρονα σε μια μικρή κοινωνία 1000 περίπου ατόμων. Θεωρούμε ότι το φαινόμενο αυτό δείχνει έναν –έστω και υφέρποντα- έρωτα προς την αρχαιότητα, προς τις ρίζες της μικρής κοινωνίας. Σεβασμός προς τα θρησκευτικά χριστιανικά πρόσωπα [πάμπολλες οι Μαρίες, οι Παναγιώτηδες, οι Στρατήδες (χάριν του Ταξιάρχη), οι Μυρσίνες (με ονοματική προέλευση από την αρχαία Μυρρίνη αλλά χάριν της Παναγιάς της Μυρτιδιώτισσας )] αλλά και έλξη προς το παρελθόν. Ένα φαινόμενο που στις μέρες μας αναβιώνει ευρύτερα από πολλά ζευγάρια που αποφεύγουν τα πατρογονικά ονόματα και αντ’ αυτών επιλέγουν ονόματα από την ελληνική αρχαιότητα. Οι Βρισαγώτες τον δρόμο αυτό τον βάδιζαν εδώ και αιώνες.

Είναι και αυτό ένα σημαντικό χαρακτηριστικό μιας ανοιχτόμυαλης κοινωνίας, μιας κοινωνίας με κλασσική μόρφωση και ανοιχτούς ορίζοντες. Μιας κοινωνίας που παρά το μικρό μέγεθός της ενεργούσε πάντοτε πρωτοποριακά με έργα για ύδρευση και ηλεκτροφωτισμό, με συνεταιριστικές  οργανώσεις και «σνάφια» στην οικονομία, με πακτωλό προσφορών για μια αποδοτική εκπαίδευση, με πολυποίκιλες δράσεις στο χώρο του πολιτισμού. Η γειτονία και η εύκολη πρόσβαση στο πολιτιστικό κέντρο του 19^ου αιώνα, τη Σμύρνη, μπόλιασε τους κατοίκους της –εγγράμματους και αγράμματους- με μια κουλτούρα και έναν αέρα ξεχωριστό.  

Η Βρίσα ως οικιστικό σύνολο σχεδόν καταστράφηκε αλλά όλα τα υπόλοιπα συστατικά της στοιχεία, τα πιο κρίσιμα και τα πιο ουσιαστικά, βγαίνουν πιο ενισχυμένα μέσα απ’ την καταστροφή. Γιατί Βρίσα πρώτα απ’ όλα είναι οι άνθρωποί της. Οι «όπου γης» άνθρωποί της, που τιμούν τις ρίζες τους, που περηφανεύονται για την καταγωγή τους, που αγωνίζονται για να την κρατήσουν ζωντανή, που προσφέρουν ότι μπορεί ο καθένας γι αυτήν. Αυτοί οι άνθρωποι αποτελούν την εγγύηση ότι η Βρίσα και ως οικιστικό σύνολο σύντομα θα έχει αποκατασταθεί.